गुटखा विक्रीला आळा घालण्यासाठी महाराष्ट्रात कडक मोहीम; ‘मकोका’च्या कारवाईचा इशारा

प्रतिबंधित तंबाखूजन्य पदार्थांच्या अवैध व्यापारावर FDAचा मोठा प्रहार; उत्पादक, वाहतूकदार आणि विक्रेत्यांवर लक्ष

जळगाव (प्रतिनिधी): महाराष्ट्रात प्रतिबंधित गुटखा, पानमसाला आणि तंबाखूजन्य पदार्थांची अवैध विक्री रोखण्यासाठी अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) कारवाई अधिक तीव्र केली आहे. गुटख्याचा अवैध व्यापार केवळ नियमभंग म्हणून न पाहता संघटित पद्धतीने चालणाऱ्या साखळीवर कठोर कायदेशीर कारवाई करण्याची भूमिका FDAने घेतली आहे. या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र संघटित गुन्हेगारी नियंत्रण कायदा अर्थात मकोका (MCOCA) अंतर्गत कारवाईचा मार्गही वापरण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.

FDA आयुक्त तुकाराम मुंढे यांच्या निर्देशानंतर राज्यातील विविध भागांमध्ये गुटखा व प्रतिबंधित तंबाखूजन्य पदार्थांच्या साठवणूक, वाहतूक आणि विक्रीविरोधात तपासणी व छापेमारी वाढविण्यात आली आहे. या कारवाईचा उद्देश केवळ किरकोळ विक्रेत्यांवर कारवाई करणे नसून, मालाचा पुरवठा करणाऱ्या संपूर्ण साखळीपर्यंत पोहोचणे हा असल्याचे उपलब्ध माहितीतून दिसून येते.

उत्पादकांपासून विक्रेत्यांपर्यंत साखळीवर लक्ष

प्रतिबंधित गुटखा बाजारात पोहोचण्यासाठी उत्पादन, साठवणूक, वाहतूक, घाऊक वितरण आणि किरकोळ विक्री अशी साखळी कार्यरत असते. त्यामुळे केवळ एखाद्या दुकानातून गुटखा जप्त करून कारवाई करण्याऐवजी त्यामागील पुरवठा यंत्रणा शोधण्यावर FDAचा भर आहे.

अशा प्रकरणांमध्ये मालाचा स्रोत, वाहतूक करणारे घटक, साठवणुकीची ठिकाणे आणि वितरणाचे नेटवर्क यांची माहिती तपासली जात आहे. संघटित स्वरूपाचा अवैध व्यापार आढळल्यास कठोर कायद्यांचा वापर करण्याची भूमिका प्रशासनाने घेतली आहे.

मोठ्या प्रमाणावर तपासण्या आणि जप्ती

मे महिन्याच्या अखेरीस राज्यभर झालेल्या कारवाईत २०३ आस्थापनांची तपासणी करण्यात आली होती. त्यापैकी प्रतिबंधित गुटखा व पानमसाल्याच्या विक्रीशी संबंधित ८६ आस्थापनांवर सीलची कारवाई करण्यात आली आणि १०२ जणांना अटक करण्यात आल्याचे वृत्त आहे. या कारवाईत प्रतिबंधित पदार्थांचा सुमारे ३४ लाख रुपयांचा मुद्देमाल जप्त करण्यात आला.

ही आकडेवारी गुटखा विक्रीविरोधातील कारवाई आता केवळ स्थानिक पातळीवर मर्यादित न राहता राज्यव्यापी स्वरूपात केली जात असल्याचे दर्शवते.

‘गुटखा विक्री’कडे आता संघटित गुन्हेगारीच्या दृष्टीने पाहण्याची भूमिका

FDAच्या भूमिकेतील महत्त्वाचा बदल म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर आणि संघटित पद्धतीने चालणाऱ्या गुटखा व्यापाराविरोधात MCOCAचा वापर करण्याची शक्यता. अवैध व्यापारामध्ये संघटित टोळ्या किंवा सातत्याने कार्यरत नेटवर्क असल्याचे तपासातून स्पष्ट झाल्यास संबंधित कायदेशीर तरतुदींनुसार पुढील कारवाईचा विचार केला जाऊ शकतो.

यामुळे गुटखा विक्रेत्यांसह त्यामागील पुरवठादार आणि वितरण यंत्रणेत सहभागी असलेल्या घटकांमध्येही खळबळ निर्माण झाली आहे.

गुटखा बंदी असूनही विक्री कशी सुरू?

महाराष्ट्रात गुटखा आणि काही प्रतिबंधित तंबाखूजन्य पदार्थांच्या विक्रीवर बंदी असतानाही विविध भागांमध्ये त्यांची उपलब्धता दिसून येते. त्यामुळे प्रशासनासमोर केवळ बंदी लागू करण्याचे नव्हे, तर बंदीची प्रभावी अंमलबजावणी करण्याचे आव्हान आहे.

सीमावर्ती भागातून होणारी वाहतूक, लपवून ठेवलेला साठा, छोट्या दुकानांमार्फत होणारी विक्री आणि वितरणाची बदलती पद्धत यामुळे कारवाई करताना प्रशासनाला विविध स्तरांवर तपास करावा लागत आहे.

विक्रेत्यांबरोबरच पुरवठादारही रडारवर

यापुढील कारवाईत किरकोळ दुकानदारांपेक्षा मोठ्या पुरवठा साखळीवर लक्ष केंद्रित करण्याची शक्यता आहे. एखाद्या दुकानातून प्रतिबंधित पदार्थ सापडल्यानंतर तो माल कुठून आला, कोणाकडून खरेदी केला गेला आणि पुढे कोणाला पुरवठा केला जातो, याचा माग काढण्यावर भर दिला जाऊ शकतो.

यामुळे गुटखा विक्रीचा मूळ स्रोत शोधणे आणि संपूर्ण नेटवर्क उद्ध्वस्त करणे हा तपासाचा महत्त्वाचा भाग ठरणार आहे.

सेलिब्रिटींच्या जाहिरातीही FDAच्या रडारवर

गुटखा आणि पानमसाल्याच्या अप्रत्यक्ष जाहिरातींवरही FDAने लक्ष केंद्रित केले आहे. नुकतेच शाहरुख खान, अजय देवगण आणि टायगर श्रॉफ यांना ‘विमल इलायची’च्या जाहिरातीसंदर्भात कारणे दाखवा नोटिसा देण्यात आल्याचे वृत्त आहे. अशा जाहिराती प्रतिबंधित तंबाखूजन्य उत्पादनांच्या अप्रत्यक्ष प्रचाराशी संबंधित आहेत का, याचीही तपासणी केली जात आहे.

FDA आयुक्तांनी समाधानकारक स्पष्टीकरण न मिळाल्यास संबंधितांवर दंडात्मक कारवाई होऊ शकते, असा इशारा दिल्याचे वृत्त आहे.

नागरिकांच्या आरोग्याचा प्रश्न

गुटखा आणि तंबाखूजन्य पदार्थांच्या सेवनामुळे आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे या पदार्थांच्या अवैध विक्रीवर नियंत्रण ठेवणे हा केवळ कायदा-सुव्यवस्थेचा विषय नसून सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित महत्त्वाचा प्रश्न आहे.

विशेषतः तरुणांमध्ये तंबाखूजन्य पदार्थांचे सेवन वाढू नये, यासाठी विक्रीवर नियंत्रणासोबत जनजागृतीही आवश्यक आहे. शैक्षणिक संस्था, पालक, स्थानिक प्रशासन आणि सामाजिक संस्थांचा सहभाग या मोहिमेत महत्त्वाचा ठरू शकतो.

‘फक्त छापे नव्हे, संपूर्ण साखळीवर कारवाई’

FDAच्या नव्या भूमिकेमुळे आगामी काळात गुटखा उत्पादक, साठवणूकदार, वाहतूकदार, घाऊक विक्रेते आणि किरकोळ विक्रेते यांच्यावर एकत्रित कारवाई होण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे प्रतिबंधित पदार्थांच्या अवैध व्यापारात सहभागी असलेल्या नेटवर्कवर दबाव वाढणार आहे.

राज्यातील गुटखा विक्री पूर्णपणे रोखण्यासाठी कारवाई कितपत प्रभावी ठरते, तसेच MCOCAसारख्या कठोर कायद्याचा प्रत्यक्ष वापर कोणत्या प्रकरणांमध्ये होतो, याकडे आता लक्ष लागले आहे.